W niewielkiej miejscowości Wojewodzin, kilkanaście kilometrów od Grajewa, na terenie lokalnego Zespołu Szkół działa jedno z ciekawszych muzeów rolniczych w północno-wschodniej Polsce. Miejsce to od ponad dwudziestu lat gromadzi maszyny i narzędzia, które jeszcze pół wieku temu były codziennością na polskiej wsi. Ekspozycja łączy w sobie część plenerową ze sprzętem wystawionym na przyszkolnym placu oraz wnętrza budynku, gdzie mieści się Muzeum Wsi Polskiej.

To nie jest typowe muzeum z klimatyzowanymi salami i profesjonalnymi przewodnikami. To efekt pasji nauczycieli i uczniów, którzy w 1998 roku postanowili ocalić od zapomnienia przedmioty odchodzące w przeszłość wraz z mechanizacją rolnictwa.

Historia muzeum – projekt szkolny, który wyrósł na prawdziwą kolekcję

Muzeum powstało z inicjatywy społeczności szkolnej Zespołu Szkół im. ks. Jana Krzysztofa Kluka – naturaliste i badacza przyrody z XVIII wieku, co już samo w sobie wskazuje na edukacyjny charakter miejsca. W drugiej połowie lat 90. XX wieku nauczyciele wraz z uczniami zaczęli zbierać stare maszyny rolnicze od okolicznych gospodarzy. Wiele z tych urządzeń stało wtedy w stodołach i szopach, stopniowo niszczejąc i tracąc wartość.

Kolekcja rozrosła się na tyle, że część eksponatów można było wystawić na zewnątrz, tworząc swoistą wystawę pod chmurką. Dziś muzeum funkcjonuje przy szkole, co nadaje mu nieco inny charakter niż typowym placówkom muzealnym – zwiedzanie często odbywa się po wcześniejszym umówieniu, a oprowadzanie może prowadzić nauczyciel lub ktoś z personelu szkoły.

Co można zobaczyć na ekspozycji plenerowej

Główną atrakcją są maszyny i urządzenia ustawione na przyszkolnym placu. Tutaj stoi sprzęt, który jeszcze w latach 50., 60. i 70. XX wieku był podstawowym wyposażeniem polskich gospodarstw. Widać wyraźnie dwie epoki: przedwojenną, gdy rolnictwo opierało się głównie na sile koni, oraz powojenne lata mechanizacji.

Z okresu przedwojennego zachowały się między innymi silniki stacjonarne – te charakterystyczne, ciężkie maszyny, które napędzały różne urządzenia w gospodarstwie. Jest też kierat – urządzenie wykorzystujące siłę zwierząt do napędu młyna czy pompowania wody. Pług konny i targanka pokazują, jak wyglądała praca na roli przed erą traktorów.

Ciekawsza dla wielu osób może być jednak kolekcja maszyn z lat 50-70. To już mechanizacja, ale jeszcze nie ta, którą znamy z dzisiejszych wielohektarowych gospodarstw. Sieczkarnie do krojenia słomy i zielonki, młockarnie do wyłuskiwania ziarna, brony talerzowe i zębate, pługi ciągnikowe, obsypniki do okopowych, kultywatory i grabie konne – to wszystko można obejrzeć z bliska.

Wiele eksponatów pochodzi bezpośrednio od mieszkańców okolicznych wsi, którzy przekazali je szkole, gdy przestały być potrzebne w gospodarstwach. Niektóre maszyny jeszcze w latach 90. były używane, zanim nie zastąpiły je nowocześniejsze urządzenia.

Muzeum Wsi Polskiej – wnętrze pełne drobiazgów

Wewnątrz budynku szkolnego zorganizowano drugą część ekspozycji, poświęconą szeroko pojętemu życiu na wsi. Tutaj znajdziemy drobniejsze narzędzia rolnicze oraz przedmioty codziennego użytku, które wypełniały chłopskie gospodarstwa jeszcze kilkadziesiąt lat temu.

Do najciekawszych eksponatów należą żarna do mielenia zboża – kamienne koła, które przez wieki służyły do wyrobu mąki. Są drewniane brony, narzędzia ręczne, przedmioty związane z obróbką lnu i wełny. Ekspozycja pokazuje także sprzęty domowe – garnki, dzbany, narzędzia kuchenne, elementy wyposażenia izb.

Wszystkie eksponaty są opisane, co ułatwia zrozumienie ich funkcji. Dla osób zainteresowanych szczegółami, po wcześniejszym umówieniu wizyt można uzyskać fachowe wyjaśnienia dotyczące budowy maszyn, zasad ich działania czy wartości w czasach zakupu.

Dla kogo jest to muzeum

Miejsce to z pewnością zainteresuje osoby pamiętające czasy PRL-u i pracę w tradycyjnych gospodarstwach. Dla wielu będzie to sentymentalna podróż do lat młodości, gdy takie maszyny były na porządku dziennym. Starsze pokolenie rozpozna większość eksponatów i być może przypomni sobie, jak się ich używało.

Dzieci i młodzież mogą natomiast zobaczyć, jak wyglądało rolnictwo zanim pojawiły się nowoczesne kombajny i ciągniki z GPS-em. To dobra lekcja historii gospodarczej, pokazująca skalę zmian, jakie zaszły na polskiej wsi w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat.

Muzeum nie jest jednak typową atrakcją rodzinną w stylu parków rozrywki. Nie ma tu animacji, interaktywnych stanowisk czy przewodników w strojach ludowych. To kameralny zbiór, który wymaga odrobiny wyobraźni i zainteresowania tematem. Osoby fascynujące się historią techniki, etnografią czy po prostu życiem na wsi znajdą tu sporo do obejrzenia.

Ksiądz Jan Krzysztof Kluk, patron szkoły przy której działa muzeum, był XVIII-wiecznym przyrodnikiem i autorem pierwszej polskiej encyklopedii przyrodniczej. Jego postać przypomina, że region Podlasia ma długie tradycje związane z obserwacją i dokumentowaniem życia wiejskiego.

Jak wygląda zwiedzanie w praktyce

Ekspozycja plenerowa jest dostępna praktycznie zawsze – sprzęt stoi na trawie obok budynku szkoły i można go oglądać z zewnątrz. Część wewnętrzna wymaga jednak umówienia wizyty, szczególnie poza sezonem turystycznym lub w dni powszednie, gdy w szkole trwają zajęcia.

Warto wcześniej zadzwonić pod numer 86 272 22 31 i ustalić dogodny termin. Dzięki temu można liczyć na oprowadzenie i dokładniejsze wyjaśnienia dotyczące eksponatów. Same zwiedzanie nie zajmuje więcej niż godzinę, może półtorej jeśli ktoś dokładnie przygląda się każdemu urządzeniu i czyta opisy.

Muzeum nie pobiera opłat za wstęp lub stosuje symboliczne ceny – to placówka szkolna, nie komercyjna instytucja kultury. Warto jednak wspomóc zbiórkę drobnymi datkami, jeśli jest taka możliwość.

Dojazd i lokalizacja

Wojewodzin to niewielka miejscowość położona około 15 kilometrów na północny wschód od Grajewa, w kierunku granicy z Litwą. Najwygodniej dojechać tu samochodem – muzeum znajduje się przy głównej drodze przez wieś, pod adresem Wojewodzin 52.

Z Grajewa można dojechać drogą wojewódzką nr 677 w kierunku Bakałarzewa. Parking nie stanowi problemu – można zatrzymać się przy szkole. Osoby podróżujące komunikacją publiczną muszą liczyć się z ograniczonymi połączeniami autobusowymi na tej trasie.

Muzeum można połączyć z wizytą w samym Grajewie lub z trasą przez Puszczę Augustowską, która znajduje się niedaleko. To dobry punkt na mapie dla osób eksplorujących mniej uczęszczane zakątki Podlasia.

Adres: Wojewodzin 52, 19-200 Grajewo
Telefon: 86 272 22 31
Godziny otwarcia: po wcześniejszym umówieniu telefonicznym
Cena: wstęp bezpłatny lub symboliczna opłata
Czas zwiedzania: 1-1,5 godziny